Niepowodzenia edukacyjne - przyczyny, skutki i środki zaradcze

mgr Anna Rosicka - nauczyciel wspomagający

Zapewne większości rodziców, których dziecko rozpoczyna swą „przygodę” z edukacją zależy na tym, aby ich pociecha jak najlepiej poradziła sobie z nadchodzącymi obowiązkami szkolnymi. Przede wszystkim, by dobrze się uczyła oraz odnosiła liczne sukcesy na każdym etapie edukacyjnym. Jest to dla nich ważna kwestia, gdyż zdają sobie sprawę, iż w dzisiejszych czasach ukończenie szkoły i zdobycie wykształcenia pomoże w przyszłości w znalezieniu odpowiedniej pracy.

Same dzieci, które wiedzą, że w niedługim czasie rozpoczną naukę, wypytują kolegów i starsze rodzeństwo, a także naśladują ich zachowanie, organizując w domu, czy też na podwórku zabawy w szkołę. Sprawiają one, iż przyszli uczniowie są pełni zapału i chęci, by uczyć się i zdobywać wiedzę o otaczającym ich świecie.

Gdy nadchodzi wreszcie upragniony moment pójścia do szkoły i zaczyna się prawdziwa nauka, łatwo można dostrzec niewielkie różnice pomiędzy uczniami. Są one widoczne już w pierwszych tygodniach, gdy dzieci ujawniają swoje umiejętności.  Niektórym uczniom zadania i wymagania stawiane przez nauczycieli nie sprawianą większych kłopotów. Potrafią z łatwością i bez większego wysiłku opanować daną partię materiału. Jednak u niektórych pojawiają się pierwsze problemy. Zaczynają zapominać o wykonaniu pracy domowej, o przygotowaniu się na sprawdzian, odpowiedź ustną z danego przedmiotu,  a ich aktywność na zajęciach jest niewielka. Dzieci te, aby otrzymać przeciętną ocenę muszą poświęcić więcej czasu na naukę. Zdarza się, iż tracą wiarę we własne możliwości, łatwo się poddają, co może źle odbijać się na ich stanie psychicznym. W skrajnych przypadkach przestają realizować obowiązek szkolny, a rozmowy na temat dotyczący szkoły stają się dla nich oraz ich opiekunów bardzo przykre i kłopotliwe. Bywa, iż rodzice „kryją” swoje dzieci. Okłamują wychowawców, wymyślają różne historie, byle by tylko nie wysłać dziecka na zajęcia dydaktyczne. Takie sytuacje na pewno wpływają negatywnie na kształtowanie się postaw u młodego człowieka[1].

Problem dotyczący niepowodzeń edukacyjnych ważny jest nie tylko dla ucznia i jego rodziców/ opiekunów, ale również dla grona pedagogicznego oraz szkoły.

W. Okoń definiuje niepowodzenia szkolne jako „proces pojawiania się i utrwalania rozbieżności między celami edukacji a osiągnięciami szkolnymi uczniów oraz kształtowania się negatywnego stosunku młodzieży wobec wymagań edukacyjnych”[2].

Natomiast C. Kupisiewicz stwierdza, iż niepowodzenia te wynikają z rozbieżności między wiadomościami, umiejętnościami oraz nawykami uczniów, a materiałem nauczania  poszczególnych przedmiotów, który zgodnie z założeniami programowymi powinni opanować [3].

Z kolei J. Konopnicki uważa, że niepowodzenie, jak i sukces w nauce należy rozpatrywać łącznie. Warto zatem obserwować, w jakim momencie kończy się powodzenie, a rozpoczyna porażka i odwrotnie. Proces niepowodzenia może trwać
u ucznia krócej bądź dłużej. Zaczynać się w takim momencie, który jest nikomu
nie znany, ale bardzo przełomowy w jego życiu, bywa iż kończący się drugorocznością. Zatem w trakcie trwania tego procesu może pojawić się u ucznia widoczny wzrost braków w posiadanych wiadomościach oraz umiejętnościach, a także zmiany w jego zachowaniu[4].

Przyglądając się uczniowi, jego zachowaniu oraz reagowaniu na braki
w wiadomościach szkolnych i umiejętnościach, wyróżnić można za C. Kupisiewiczem kilka faz rozwoju niepowodzeń. I tak pierwsze dwie należą do niepowodzeń ukrytych, natomiast dwie kolejne do niepowodzeń jawnych. Na początku uczeń wykazuje niewielkie oznaki niezadowolenia z placówki. Braki w wiadomościach powodują,
iż zaczyna mieć do niej negatywny stosunek. Stopniowo stają się coraz to większe (rozpoczyna się faza druga),uczeń jest wówczas często nieprzygotowany do zajęć, bywa iż odpisuje pracę domową od kolegów. Trzecia faza, to taka w której szkoła zaczyna zauważać braki, wówczas  pojawiają się w dzienniku pierwsze oceny niedostateczne. Bywa, iż dziecko zmienia się z aktywnego ucznia w osobę  „szczelnie” zamkniętą, izolującą się od reszty rówieśników. Ostatnia faza to już drugoroczność, która świadczyć może o bezsilności szkoły, czasami o braku chęci i pomysłu jak pomóc mu w kolejnych latach nauki. W skrajnych przypadkach zdarza się również,
iż uczeń przerywa naukę w szkole przed jej ukończeniem[5].

Zatem niepowodzenia szkolne to nie tylko problem ucznia, który w swoim życiu napotyka na wiele trudności edukacyjnych. To niestety czasami  porażka nauczycieli, wychowawców, których wszelakie działania okazują się po prostu nieskuteczne w stosunku do danego podopiecznego. Dlatego warto zastanowić się skąd biorą się owe niepowodzenia szkolne, jakie są ich przyczyny.

Już w 1989 r. podjęto próbę zmierzenia się z problemem. Efektem tego stała się Rezolucja Rady Wspólnoty Europejskiej i ministrów edukacji zgromadzonych
w Radzie  14 grudnia. Stwierdzono wówczas, że owe niepowodzenia przybierają coraz to większe rozmiary i wywodzą się ze środowisk niekorzystnie usytuowanych pod względem społecznym, materialnym i kulturalnym[6].

J. Konopnicki zwraca uwagę, aby odróżniać symptomy niepowodzeń w nauce od przyczyn. Jego zdaniem nauczyciel powinien najpierw znaleźć przyczynę, potem sformułować odpowiednią diagnozę i rozpocząć działania. Uważa on również,
iż niepowodzenia edukacyjne może wywoływać równolegle wiele przyczyn, z czego jedna z nich jest dominująca, a pozostałe dodatkowe lub wtórne [7].

I tak niepowodzenia szkolne mogą wystąpić z następujących przyczyn:       
° społeczno – ekonomicznych, związanych ze złymi warunkami materialnymi bądź mieszkaniowymi, a więc trudna sytuacja rodzinna; także struktura rodziny (która bywa często zachwiana) oraz jej poziom intelektualny i kulturalny;  postawa rodzica wobec dziecka, częsty brak zrozumienia własnej pociechy, nie zaspakajania jej potrzeb;
tak ważne jest zatem środowisko dziecka, gdyż ma ono duży wpływ na późniejsze efekty w nauce;                                                                                                                          
° biopsychicznych – zadatki wrodzone (np. anatomiczna struktura mózgu, warunki sprzyjające lub hamujące prawidłowy rozwój tych zadatków); cechy charakteru, temperament dziecka; niesprawne, czy też wadliwe funkcjonowanie narządów zmysłu; zły stan zdrowia, niestabilność emocjonalna; zaburzenia procesów poznawczych;

° pedagogiczne – sztywny system nauczania; brak indywidualizacji pracy dydaktyczno – wychowawczej; częsty brak chęci do opieki nad uczniami z trudnościami; słaba znajomość teorii procesu dydaktycznego; niedostateczne poznanie uczniów,
ich środowiska rodzinnego; wykorzystywanie przez nauczycieli nieodpowiednich metod, form i środków dydaktycznych; nadmierne karanie, dezaprobata;
brak funduszy oraz wiele innych czynników[8].

Także sam uczeń, jego stosunek do edukacji przyczynia się znacznie
do występowania owych niepowodzeń. Bywa, iż przez swoje lenistwo i niechęć
do nauki, a także lekceważenie obowiązków szkolnych, zaprzepaszcza swoje szanse, aby zaliczyć rok i znaleźć się w następnej klasie.

Ważne jest zatem, aby zastanowić się, w jaki sposób przeciwdziałać niepowodzeniom edukacyjnym. Jak zaznacza Rezolucja, należało by zacząć
od szerzenia popularyzacji wiedzy o przyczynach i skutkach tego zjawiska. Skupić się na rozbudowie edukacji przedszkolnej, jako jeden ze sposobów zapobiegania niedostatecznym postępom, obejmując tą edukacją w pierwszej kolejności dzieci zaniedbane pod względem społecznym i kulturalnym. Niezbędne jest również solidne przygotowanie szkoły do podjęcia walki z niepowodzeniami edukacyjnymi.
Przydatne okazać się może m. in.:                                                                                                              
°dokonanie zmian w wyborze metod nauczania,

°złagodzenie progów selekcyjnych,                                                        
°indywidualizacja,                                                                                                                                  
°zaproponowanie różny form pomocy w przezwyciężaniu uczniowskich trudności,      
°znajomość wyników badań prowadzonych w różnych krajach nad przyczynami i środkami  zwalczania niepowodzeń edukacyjnych[9].

Zatem warto podjąć walkę w przezwyciężaniu niepowodzeń edukacyjnych. Postarać się o to, aby zwracano większą uwagę na uczniów, którzy nie wierzą  we własne siły, nie podejmują wyzwań. Poświęcić im więcej czasu, by wywołać w nich pozytywną motywację do nauki i działania.

 

BIBLIOGRAFIA

1. Encyklopedia Pedagogiczna XXI w, Wydawnictwo Akademickie „Żak”,
Warszawa 2004, Tom III M – O.


2. Gordzelewska B., Malinowska – Kenyeres CZ., Przyczyny niepowodzeń szkolnych, [w:] Skorek E. (red.),Terapia Pedagogiczna. Zaburzenia rozwoju psychoruchowego dzieci, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2004, Tom I.


3. Konopnicki J., Powodzenia i niepowodzenia szkolne, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych,Warszawa 1966.

4.  Kupisiewicz C., Niepowodzenia dydaktyczne, PWN, Warszawa 1972.

5. Kupisiewicz C., Niepowodzenia szkolne, [w:] Pomykało W. (red.), Encyklopedia pedagogiczna, Fundacja „Innowacja”, Warszawa 1993.


6. Okoń W., Nowy Słownik Pedagogiczny, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 2007.



[1]B. Gordzelewska, Cz. Malinowska – Kenyeres, Przyczyny niepowodzeń szkolnych, [w:] E. Skorek (red.),Terapia Pedagogiczna. Zaburzenia rozwoju psychoruchowego dzieci, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2004, Tom I.

[2]W. Okoń, Nowy Słownik Pedagogiczny, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 2007, s. 276.

[3]C. Kupisiewicz, Niepowodzenia szkolne, [w:] W. Pomykało (red.), Encyklopedia pedagogiczna, Fundacja „Innowacja”, Warszawa 1993.

[4]J. Konopnicki, Powodzenia i niepowodzenia szkolne, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych,
Warszawa 1966.

[5]C. Kupisiewicz, Niepowodzenia szkolne, [w:] W. Pomykało (red.), Encyklopedia pedagogiczna, Fundacja „Innowacja”, Warszawa 1993.

[6] Encyklopedia Pedagogiczna XXI w, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 2004, Tom III M – O.

[7]J. Konopnicki, Powodzenia i niepowodzenia szkolne, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych,
Warszawa 1966.

[8] C. Kupisiewicz, Niepowodzenia dydaktyczne, PWN, Warszawa 1972.

[9] Encyklopedia Pedagogiczna XXI w, Wydawnictwo Akademickie „Żak”, Warszawa 2004, Tom III M – O.

 
Dzień z Kalendarza

Dzisiaj jest: Wtorek
20 Lutego 2018
Imieniny obchodzą
Euchariusz, Eustachy, Eustachiusz, Leon,
Ludmiła, Ludomiła, Ostap, Siestrzewit

Do końca roku zostało 315 dni.
Zodiak: Ryba
Licznik Odwiedzin
Odsłon : 1323420
Gościmy
Naszą witrynę przegląda teraz 63 gości